Kişiye Özel Masal: Kahramanı Çocuğun Olan Hikayeler Ne Kazandırır?

Kişiye özel masal, tek bir çocuk için yazılan, içinde onun adı, sevdiği şeyler ya da gündelik hayatı olan ve çoğu zaman kahramanı çocuğun kendisi olan masaldır. Küçük çalışmalar, bu masalların birlikte okumayı daha keyifli kılabildiğini ve en azından basılı kitapta yeni kelimeleri öğrenmeye yardım edebildiğini düşündürüyor. Değer öğretmenin kanıtlanmış bir yolu değiller; diğer karakterler hakkında konuşmak da önemli.

Kısaca

• 18 okul öncesi çocukla yapılan küçük bir deneyde çocuklar, basılı bir kitabın kişiye özel bölümlerindeki yeni kelimeleri diğer bölümlerdekilerden daha iyi öğrendi.
• Aynı araştırma grubu, dijital kişiye özel kitaplarda kelime öğrenmede bir fark bulmadı.
• Kişiye özel kitaplarda çocuklar çoğunlukla kendilerinden söz etti, ebeveynler ise diğer karakterlerden daha çok konuştu.
• Değerler konusunda kanıtlar karışık: paylaşma masalına yalnızca çocuğun adını eklemek paylaşmayı artırmadı; 5–6 yaşındaki 315 çocukla yapılan bir çalışmada ad ve fotoğraf birlikte kullanılınca paylaşma, tek bir okumanın hemen ardından arttı.
• Evde basit bir şablonla, fotoğraf, uygulama ya da çocuğun tam adı olmadan kişiye özel bir masal yazabilirsin.

Kişiye özel masal (kişiye özel çocuk kitabı) nedir?

Tek bir çocuğa göre biçimlenen bir hikayedir: yalnızca adı değiştirmekten, bütün olay örgüsünü çocuğun hayatı, sevdikleri ve kaygıları üzerine kurmaya kadar uzanır.

Hangi tür olursa olsun, araştırmacılar okurken senin sohbetteki rolünün altını çiziyor. Hikayelerdeki duygular hakkında nasıl konuşabileceğini çocuklarda duygusal zeka rehberimizde anlattık.

Kişiye özel kitaplar kelime öğrenmeye yardım eder mi?

Basılı kitapta küçük bir deney evet diyor. Dijital kitaplarda aynı araştırma grubu bir fark bulmadı.

Kucirkova, Messer ve Sheehy'nin 2014 çalışmasında yaşları ortalama 4'e yakın 18 çocuğa, kişiye özel ve kişiye özel olmayan bölümleri olan ve her bölümünde bilmedikleri gerçek kelimeler geçen bir resimli kitap okundu. İkinci ve üçüncü testlerde çocuklar kişiye özel bölümlerdeki kelimeleri anlamlı ölçüde daha iyi biliyordu. Daha önceki bir ev gözlem çalışmasında ise 12–33 aylık çocukları olan 7 ailede, kişiye özel kitapla benzeri sıradan bir kitaba göre daha çok gülümseme ve kahkaha görüldü.

Bu çalışmaları yürüten Kucirkova, Scientific American'daki yazısında önemli bir sınırı da ekliyor: kişiye özel ve kişiye özel olmayan bölümler içeren dijital kitapları karşılaştırdıklarında çocukların kelime öğrenmesinde bir fark bulmamışlar.

Neden işe yarıyor olabilir? 4–6 yaş arası 138 çocukla yapılan bir bellek deneyinde çocuklar, kendi yüzleriyle eşleşen şeyleri daha iyi hatırladı; yazarlar bunu, insanın kendi yüzünün dikkatini çekmesiyle açıklıyor. Bu bir kitap değil, resimlerle yapılan bir görevdi; yani akla yatkın bir açıklama, kanıt değil.

Kahramanı çocuk olan masal değer öğretir mi?

Belki biraz ve kısa vadede. Kanıtlar az ve iki yöne de çekiyor.

• Yalnızca ad: Kruse, Faller ve Read'in 2021 çalışmasında, paylaşma üzerine bir masala yalnızca çocuğun adını eklemek, masalın dersini anlamayı da paylaşma davranışını da artırmadı.
• Ad ve fotoğraf: Harran Üniversitesi ve Atatürk Üniversitesi'nden Kotaman ve Balcı'nın 2025 çalışmasında, 5–6 yaşındaki 315 çocuk rastgele üç gruba ayrıldı. Çocuğun fotoğrafı ve adıyla yazılmış paylaşma masalı, aynı masalın kişiye özel olmayan hâline göre çıkartma paylaşmayı daha çok artırdı. Kişiye özel olmayan paylaşma masalı da nötr bir masaldan daha etkiliydi; yani mesajın kendisi de önemliydi. Paylaşma, tek bir okumanın hemen ardından bir kez ölçüldü.

Yalnızca adın kullanıldığı çalışma keyfi ya da kelime öğrenmeyi değil, dersi ve paylaşmayı ölçtü; yani adın işe yaramadığını da göstermiyor. Satış sayfalarında özgüven ya da okuma isteği için verilen büyük yüzdelere de temkinli yaklaş: hiçbirini bir çalışmaya bağlayamadık. Kucirkova'nın dediği gibi, kişiye özel kitaplarla ilgili çalışmalar kesin konuşmak için hâlâ çok az.

Kişiye özel masalın dezavantajları neler?

En önemlisi, masalın "ben, ben, ben"e dönüşebilmesi. Hikayeler genellikle çocuğu başkasının yerine koyar; Kucirkova'ya göre kişiye özel kitaplar ise tersini yapar, genç okuru tanıdıklık ve çocuğun kendine duyduğu doğal ilgi üzerinden yakalar.

Onun çalışmalarında çocuklar kişiye özel kitapları okurken çoğunlukla kendi duygu ve deneyimlerinden söz etti; ebeveynler ise, belki sohbeti dengelemek için, diğer karakterlerden daha çok konuştu. 26 anne ve 3–4 yaşındaki çocuklarıyla yapılan bir laboratuvar çalışması da ebeveynin, çocuğun kendine odaklanmasının ötesine geçmesine yardım etmesinin önemini vurguluyor. 2024 tarihli bir derleme ise sosyal öğrenme için önemli olanın tanıdıklığın kendisi değil, hikayenin ne kadarının çocuğa önceden tanıdık geldiği olduğunu söylüyor. Makul bir çıkarım: tanıdık olanla yeniyi karıştır.

Bakış açısını genişleten sorular:

• "Ela son böğürtleni alınca tilki ne hissetmiş olabilir?"
• "Sen ejderha olsaydın ne yapardın?"
• "Ela'ya kim yardım etti? Ona nasıl teşekkür edebilir?"

Çocuğun adını ve fotoğrafını kullanmak güvenli mi?

Yüklemeden önce düşün. Kucirkova, yayıncıların çocukların doğum tarihlerini ya da fotoğraflarını kullanmasının ve çeşitli şirketlerin çocuk verilerini kötüye kullandığına dair zaman zaman çıkan haberlerin, araştırmacıları etik sorular sormaya zorladığını yazıyor.

Türkiye'de Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun KVKK Bülteni'nde yayımlanan bir makale, ebeveynlerin sosyal medyada yaptığı paylaşımları ele alıyor: "ebeveynlerin sharenting çerçevesinde yaptığı işlemeler Türk Hukuku açısından KVKK'nın kapsamındadır." Makale sosyal medya paylaşımı hakkında; masal uygulamalarıyla ilgili bir karar değil. Yine de iyi bir hatırlatma.

Pratik bir kontrol listesi (hukuki tavsiye değil):

• Ad ya da takma ad yeter. Soyadı, doğum tarihi, okul ve adres gerekmez.
• Fotoğrafı atla; kahramanı çocuğun çizebilir.
• Bir hizmete bir şey yüklemeden önce fotoğrafları saklayıp saklamadığına, sonucu kimin görebileceğine ve silip silemeyeceğine bak.
• Bitmiş masalı, çocuğu tanıtan bilgilerle herkese açık paylaşma.

Evde kişiye özel masal nasıl yazılır?

Bir kahraman, bir dünya, bir dilek ve bir arkadaş seç; boşlukların bir kısmını çocuğun doldursun. Kucirkova'ya göre ister kâğıt ister teknolojiyle yapılsın, yetişkinlerin ve çocukların kitabın yapımına doğrudan katılması, ilginin ve kitap üzerine sohbetin anahtarı.

1. Kahraman: takma adıyla çocuğun ya da ona benzeyen bir karakter ("çoraptan o da nefret eden küçük bir tilki").
2. Dünya: sevdiği bir yer ya da yepyeni bir yer.
3. Dilek ya da sorun: bir ders istiyorsan gerçek hayata yakın bir şey seç (bir oyuncağı paylaşmak, ilk yüzme dersi) ama masal dünyasına taşı.
4. Arkadaş: kendi duyguları olan ikinci bir karakter.
5. Üç deneme: ikisi olmaz, üçüncüsü çocuğunun iyi olduğu bir şey sayesinde olur.
6. Sakin bir son: eve dönüş, güven ve tekrarlanacak bir cümle.

Boşlukları birlikte doldurun:

Bir varmış bir yokmuş, [yer] denen bir yerde, [kahramanın adı] adında, [sevdiği şeyi] çok seven biri yaşarmış. Bir sabah [kahraman], [dilek] istemiş, ama [engel]. Derken yanına [arkadaş] gelmiş; o da [duygu] hissediyormuş. Önce [ilk deneme] denemişler. Olmamış. Sonra [ikinci deneme] denemişler. Yine olmamış! Sonunda [kahraman], [iyi olduğu şey] konusunda ne kadar usta olduğunu hatırlamış… O gece evde [kahraman] fısıldamış: "[son cümle]."

Sayfaları zımbala, resimleri çocuğun çizsin. 3–5 yaşta kısa ve tekrarlı tut; 6 yaş civarından itibaren sorunu çocuğun bulsun; daha büyükler yazabilir, sen de resimleyebilirsin. Sonra birlikte sesli okuyun (çocuğa hikaye okumanın önemi yazımızda neden önemli olduğunu anlattık) ve arada "Sonra ne oldu?" diye sorun; bu, yaratıcılık rehberimizdeki hikaye oyununun ta kendisi.

Yapay zeka ile yazılan masallar hakkında araştırmalar ne diyor?

Henüz pek bir şey demiyor. Yapay zekanın yazdığı kişiye özel masalların çocuklara etkisini inceleyen hakemli bir çalışma bulamadık; yukarıdaki kitap çalışmaları basılı ya da dijital şablon kitaplarla ve çoğu küçük örneklemlerle yapıldı. Bu, kanıtta bir boşluk; zarar kanıtı değil.

İlgili bulgular tek bir yönü gösteriyor: işin içinde kal. 37 ebeveyn ve küçük çocuklarıyla yapılan bir laboratuvar çalışmasında ebeveynler ve çocuklar, elektronik kitaplarla basılı kitaplara göre daha az konuştu ve daha az iş birliği yaptı. Amerikan Pediatri Akademisi'nin Media and Young Minds politikası, küçük çocuklarda etkileşimli medya araştırmalarının hâlâ sınırlı olduğunu söylüyor ve ebeveynle çocuğun medyayı birlikte kullanmasının önemini vurguluyor.

MiniMinds'ta kişiye özel masal nasıl oluşur?

MiniMinds'ta çocuğun bir kahraman, bir dünya ve bir ders seçer. Uygulamanın hikaye anlatıcısı Pofi (küçük, mor, keçeden bir canavar) yapay zekayla birkaç dakikada yepyeni, resimli bir masal yazar ve sesli okur; her kelime söylendikçe parlar. Masallar dört yaş grubu için yazılır (3–5, 6–8, 9–11 ve 12+); kısa, orta ya da uzun. Her bölümü bir kez kendi sesinle kaydedip okuyucuda «Kendi sesim» seçeneğini seçebilirsin. Araştırmaların önerdiği gibi masalı birlikte okuyun ve diğer karakterleri sorun. Masal kütüphanemizde ailelerin paylaştığı binlerce ücretsiz masal var; örneğin paylaşma ve yardımlaşma masalları.

Kaynaklar

1. Kucirkova, Messer & Sheehy (2014). Reading personalized books with preschool children enhances their word acquisition. First Language. link
2. Kucirkova, Messer & Whitelock (2013). Parents reading with their toddlers: The role of personalization in book engagement. Journal of Early Childhood Literacy. link
3. Kucirkova (2021). The Educational Power—and the Limits—of Personalized Children's Books. Scientific American. link
4. Andrews, Murphy & Dunbar (2020). Self-referent encoding facilitates memory binding in young children. Journal of Experimental Child Psychology. link
5. Kruse, Faller & Read (2021). Can Reading Personalized Storybooks to Children Increase Their Prosocial Behavior? Early Childhood Education Journal. link
6. Kotaman & Balcı (2025). The Impact of Personalized Storybooks on Children's Altruistic Sharing Behavior. Early Childhood Education Journal. link
7. Kucirkova et al. (2020). An empirical investigation of parent-child shared reading of digital personalized books. International Journal of Educational Research. link
8. Kucirkova & Ciesielska (2024). The Distance Between the Story Character and the Reader. Reading Psychology. link
9. Kişisel Verileri Koruma Kurumu (2024). Dijital Çağda Mahremiyet: Çocukların Kişisel Verilerinin Korunması. KVKK Bülten, Sayı 5. link
10. Munzer et al. (2019). Differences in Parent-Toddler Interactions With Electronic Versus Print Books. Pediatrics. link
11. American Academy of Pediatrics (2016). Media and Young Minds. Pediatrics. link